loader image

Anoreksija nervoza kod dece i adolescenata

okt 16, 2021 | O deci i roditeljstvu | 0 Komentara

Anoreksija nervoza je medicinski, psihološki i socijalni problem. Veruje se da od supkliničkog oblika anoreksije boluje čak 80% ženske populacije, ako se on definiše kao preokupiranost ishranom, veličinom i oblikom tela, dijetama i vežbanjem, a pod pritiskom težnje za očuvanjem vitkosti i zdravlja (Vidović, 2009). Na taj način su granice prema poremećajima ishrane zamagljene u opštoj populaciji.

Anoreksija nervoza kod dece

U užem smislu anoreksija nervoza odnosi se na poremećaj koji se javlja na početku adolescencije. Ali nije nepoznata ni anoreksija kod dece. Pod pojavom u detinjstvu podrazumevamo poremećaj nastao pre četrnaeste godine. Najranije su opisana deca u uzrastu od sedam godina. Među decom mnogo je više obolelih dečaka (do 25%), nego kasnije u adolescenciji, gde je anoreksija gotovo isključivo bolest ženskog pola. Simptomi anoreksije nervoze u detinjstvu prema kriterijumima su (prema Great Ormond Street Hospital for Sick Children):

  1. izbegavanje hrane
  2. gubitak na težini (bez druge fizičke ili psihičke bolesti)
  3. dva ili više sledećih simptoma:

– preokupiranost telesnom težinom

– preokupiranost unosom kalorija

– poremećaj u doživljaju tela (doživljaj debelog stomaka, zadnjice, nogu, ruku, velike glave)

– strah od debljanja

– samoizazvano povraćanje

– intenzivno vežbanje

– korišćenje laksativa

Deca često dolaze na lečenje u stanju jake mršavosti, sa žalbama na fizičke tegobe, kao što su mučnina, bol u trbuhu, nadutost ili otežano gutanje. Obično vešto i uspešno prikrivaju izbegavanje hrane, a zaokupljenost vitkošću, koja je prisutna već u vrlo ranoj dobi, obično poriču ili skrivaju.

Anoreksija nervoza u adolescenciji

Zašto nastaje anoreksija nervoza?

Uzroci nastanka poremećaja ishrane su višestruki:

  1. Biološka predispozicija postoji, ali nije dovoljna kao faktor nastanka. Tek u sadejstvu sa ostalim činiocima, predispozicija ka razvoju anoreksije može da da i kliničku sliku bolesti.
  2. Sociokulturni uticaji su dokazan i iscrpno istraživani činilac, jer je prepoznat medijski i vršnjački pritisak na devojke s porukom da je samo mršava osoba lepa, uspešna i popularna, tj. da samo mršavi i zgodni ljudi vrede.

Dijeta je obično uvod u poremećaj. Ona počinje nedužno, nije prepoznata kao opasnost, i obično je podržavaju i roditelji, ali vrlo brzo se može oteti kontroli. Kod mladih devojaka se pridružuje činilac burne adolescencije, slabog samopouzdanja, loš doživljaj tela, i neke karakteristike porodice (obično majka u prošlosti nezadovoljna svojim izgledom i telesnom težinom, danas nezadovoljna životom koji vodi i bez dovoljno samopouzdanja, i ne pruža dobar model za identifikaciju).

  1. Psihološki činioci

Dugogodišnja istraživanja psiholoških uzroka se mogu sažeti na teze da se u osnovi bolesti nalazi nedostatak u razvoju autonomije zbog roditeljske nametljivosti i preterane kontrole, podsticanja zavisnosti kod deteta, nesposobnosti da se izraze emocije, što postaje vidljivo u adolescenciji, kao i zbrke u prepoznavanju signala iz tela, jer se potreba za hranom izjednačuje s roditeljskim željama i potrebama.

Devojke su na anoreksiju osetljivije zbog specifičnosti svog odnosa s majkom i većina obolelih je ženskog pola. Majka, koja je sama bila nesigurna ili opterećena izgledom u mlađoj dobi, lakše će poremećaje “preneti” ćerkama nego sinovima. U najranijem razdoblju razvoja devojčice su u načelu rizičnije od dečaka, pre svega zato što ih majke doživljavaju sebi bliskima, odnosno produžetkom sebe, što utiče na majčino procenjivanje devojčicinih potreba u skladu sa svojim doživljajem (Vidović, 2009). Novi problemi nastaju u adolescenciji kada su devojke nesigurnije od dečaka, češće pate od depresivnosti, a doživljaj tela i samopoštovanje u devojaka više zavisi od mišljenja vršnjaka.

Crte ličnosti mogu uticati i na nastanak i na ishod poremećaja. Perfekcionizam i opsesivno-kompulzivne crte ličnosti predisponiraju osobu za razvoj poremećaja ishrane, čak se čini da restriktivni oblik anoreksije i opsesivno-kompulzivni poremećaj ličnosti imaju iste uzroke.

Okidači za ispoljavanje bolesti su različiti stresori (škola, odbijanje od strane simpatije, svađa sa drugaricom ili samo usputni komentar o izgledu).

Klinička slika anoreksije nervoze

DSM-V kriterijumi za anoreksiju nervozu su sledeći (osoba mora ispuniti sve kriterijume da bi se dijagnostikovala anoreksija nervoza):

A. Restriktivan energetski unos u odnosu na potrebe, koji rezultira značajno manjom telesnom masom od očekivane u odnosu na godine, pol, razvojnu putanju i fizičko zdravlje (manja od minimalno normalne/očekivane)

B. Intenzivan strah od dobijanja na težini ili debljanja ili perzistentna ponašanja koja interferiraju sa dobijanjem na težini.

C. Uznemirenost telesnom težinom ili oblikom tela, samovrednovanje uslovljeno telesnom težinom ili oblikom tela ili poricanje ozbiljnosti aktuelno niske telesne težine.

U praksi se sreće veliki broj dece i adolescenata koji ne zadovoljavaju sve uslove da bi bili dijagnostikovani kao anoreksija nervoza, već se sa zadovoljenim jednim ili dva kriterijuma svrstavaju u nespecifične poremećaje hranjenja i jedenja.

Mlade devojke drže namerne stroge dijete ili preterano fizički vežbaju u cilju gubljenja telesne mase. Imaju potpuno iskrivljen doživljaj oblika tela i uverene su da su debele ili da im je pojedini deo tela loše oblikovan. Često spominju debele noge, debele butine, mlohavi stomak ili široke bokove. Način na koji doživljavaju svoje telo nekad gotovo nalikuje sumanutosti, budući da čak i one najmršavije i dalje tvrde da su “debele”.

Strah od debljanja se povećava sa gubitkom telesne težine.

Javlja se potpuna preokupiranost izgledom i hranom. Apetit ne gube, suprotno od onoga što bi se moglo očekivati prema imenu bolesti. Osnovni je problem obuzetost oblikom tela do te mere da činjenice ili uveravanja od okoline kao da ne dopiru do devojčice ili devojke. U tom segmentu funkcionisanja osoba izgleda da je potpuno izgubila kontakt sa stvarnošću. Veliki pad u težini, posebno u kratkom razdoblju, praćen je gubitkom menstruacije ili odloženim nastupom menarhe.

Česta je prateća psihijatrijska simptomatologija u obliku anksioznih ili opsesivno-kompulsivnog poremećaja, a neretko se vidi depresivnost ili emocionalno nezrela ličnost.

Izgladnjivanje ima posledica na telu koje u ekstremnim situacijama vode prema opšoj slabosti i letargiji, usporenom pulsu i niskom krvnom pritisku, opstipaciji, pojačanoj maljavosti. Devojčica drastično smanjuje uzimanje hrane što daje stalni bol u trbuhu i nadutost.  Ako je osoba u lošem opštem stanju, depresivna i suicidalna, neophodno je hitno bolničko lečenje.

U ponašanju se zapaža povlačenje od društva, razdražljivost, izostanak uživanja u pre omiljenim aktivnostima, smanjeno interesovanje za seksualnost, nisko samopoštovanje, osećaj bespomoćnosti i neadekvatnosti. Uznemirenost i naglašena potreba za kontrolom su upadljive. Devojke su obično veoma uspešne u školi, sklone perfekcionizmu, pa se u mnogo primera vide simptomi OKP-a. Za većinu devojćica je tipično “anorektično učenje” (učenje gradiva uz beskrajno ponavljanje, dok se ne savlada svaki detalj).

Od roditelja se najčešće čuje da je nastala nagla promena od “normalne” devojčice u odbojnu, neprijateljski raspoloženu osobu koja se povlači od društva i porodice, koja je kritična prema svima.

Najupadljivije karakteristike osobe u anoreksiji su bespomoćnost i perfekcionizam.

Negativizam prema drugima umanjuje osećaj nemoći kod adolescentkinje, a potrebu za kontrolom postiže gladovanjem (“To je jedino u čemu sam dobra!”).

Roditelji koji traže pomoć navode da je devojčica suviše aktivna, da mnogo radi i vežba. Devojčica je obično kruta, napeta, slabe mimike i gestikulacije, netrpeljiva prema primedbama o dijeti i izgledu. Prisutna je opsesivna zaokupljenost hranom, receptima, kuvanjem i brojanjem kalorija. Devojčica je obično vezana za kuću i porodicu, i sve se vrti oko adolescentkinje koja negira problem.

Oseća gađenje prema svemu što deblja. U prejedajuće/purgativnom tipu javljaju se napadi pretrpavanja hranom, često noću. Nisu retke ni neobične navike u ishrani – jede sama, skriva hranu, baca ili vadi iz smeća, posebno kod udruženog opsesivno-kompulzivnog poremećaja ili crta. Fizička aktivnost je intenzivna, ima formu prisile, sa neosetljivošću na fizičku bol.

  (Photo by SHVETS production from Pexels)

Za mladu osobu u anoreksiji nesvesni smisao njenih težnji je izbegavanje i strah od seksualnosti, te težnja prema ekstremno krhkom izgledu. Ambicija mlade devojke je da sve drži pod kontrolom. Ona u svemu teži savršenstvu, pa se može zaključiti da je za nju ključno pitanje prihvaćenosti i kontrole, i da se za taj cilj isplati žrtvovati. Nesigurnost i otuđenost od svog tela, tj. težnja prema “ispravnom telu” postaje osnovni zadatak adolescentkinje (Orbach, 1985, prema Vidović, 2009).

Tipovi anoreksije nervoze

Anoreksija nervoza pojavljuje se u dva oblika. Najčešće se javlja u restriktivnom obliku koji se odlikuje strogim držanjem dijete i preteranim fizičkim vežbanjem. Prejedajući/purgativni (bulimični) tip  anoreksije nervoze teži je i opasniji oblik zbog toga što pacijentkinja povremeno nakon izgladnjivanja pojede nešto više hrane i u strahu od debljanja izaziva namerno povraćanje ili čišćenje uzimanjem laksativa.

  (Photo by Diana Polekhina on Unsplash)

Tretman anoreksije nervoze 

Anoreksija nervoza je ozbiljno psihijatrijsko oboljenje i zahteva multidisciplinarni tretman (psihijatar, psihoterapeut, internista, nutricionista).

Kako dete ili devojka nemaju uvid da je njihovo ponašanje ili odnos prema hrani problem, na roditelju je da potraži pomoć za dete i ne zatvara oči pred ozbiljnošću problema.

Ciljevi lečenja su:

1. Telesni oporavak

2. Razvoj i sazrevanje adolescentkinje

3. Promena disfunkcionalnog porodičnog okruženja

Psihoterapija je metoda izbora i primenjuje se nakon što dete/adolescent izađe iz stanja životne opasnosti.

Literatura:

1. Vidović, V. (2009). Poremećaji hranjenja i jedenja u ranoj dojenačkoj dobi, djetinjstvu i adolescenciji. Medicus, 18 (2), 185 – 191.

2. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. DSM-5 Changes: Implications for Child Serious Emotional Disturbance [Internet]. Rockville (MD): Substance Abuse and Mental Health Services Administration (US); 2016 Jun. Table 19, DSM-IV to DSM-5 Anorexia Nervosa Comparison. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519712/table/ch3.t15/, preuzeto 06.01.2021.

3. Photo by Anna Kubak from Pexels

Autor: Katarina Višić

Psihoterapeut

0 %s Comments

Prosledi komentar

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Povezani članci